Enerji Üretimi İle Doğayı Korumak Birlikte Mümkün mü?

Almanya'nın Garzweiler linyit sahasında enerji güvenliği gerekçesiyle bir köyün ortadan kaldırılması, Milas'taki Yeniköy-Kemerköy Termik Santralleri çevresinde yaşanan tartışmaları yeniden gündeme getiriyor.

Gazeteciler Alp Arbak ve Selçuk Arslan'ın sekiz aylık saha gözlemleri ise Milas'ta madenciliğin yalnızca kömür üretiminden ibaret olmadığını ortaya koyuyor. Bölgedeki istihdam, köylere sağlanan sosyal destekler, taşınan zeytin ağaçları ve yeniden yeşillendirilen eski maden sahaları, tartışmanın farklı boyutlarını oluşturuyor. Almanya enerji güvenliği için bir köyden vazgeçti Almanya, 2022 yılında yaşanan enerji krizi sırasında yerli linyit kaynaklarının önemini bir kez daha gündemine aldı. Rusya'dan doğal gaz tedarikinde yaşanan sorunlar nedeniyle elektrik arz güvenliğini sağlamak isteyen Alman hükümeti, Garzweiler linyit sahasında kömür üretiminin devamına yönelik kararlar aldı. Alman hükümeti, Kuzey Ren-Vestfalya eyalet yönetimi ve enerji şirketi RWE arasında yapılan anlaşmayla, bölgede kömürden çıkış tarihi 2038'den 2030'a çekildi. Buna karşılık enerji krizinde kömür üretiminin sürdürülmesi kararlaştırıldı. Bu süreçte beş köyün korunmasına karar verilirken, Lützerath köyü madencilik faaliyetleri için boşaltılarak 2023 yılında yıkıldı. Karar Almanya'da büyük protestolara neden oldu. Çevre örgütleri kömür üretiminin genişletilmesine karşı çıkarken, hükümet ve şirket yetkilileri enerji arz güvenliğini gerekçe gösterdi. Almanya'nın bu tercihi, enerji ihtiyacının karşılanması ile yerleşim alanlarının korunması arasındaki ilişkinin ne kadar karmaşık olduğunu gösterdi. Milas'ta yalnızca kömür değil, binlerce kişinin geçimi de söz konusu Almanya'daki gelişmelerin benzeri tartışmalar uzun yıllardır Muğla'nın Milas ilçesinde yaşanıyor. Yeniköy ve Kemerköy Termik Santralleri, yerli linyit kullanarak Türkiye'nin elektrik üretimine katkı sağlıyor. Ancak Milas'taki tabloyu yalnızca maden sahaları ve zeytinlikler üzerinden değerlendirmek eksik kalıyor. Gazeteciler Alp Arbak ve Selçuk Arslan'ın sekiz aylık saha çalışmaları sırasında dikkat çeken konuların başında, şirketin bölge ekonomisi ve sosyal yaşamındaki yeri geliyor. Bölgedeki köylerde yaşayan çok sayıda kişinin doğrudan veya dolaylı olarak Yeniköy-Kemerköy Enerji'den geçimini sağladığı gözlemlendi. Şirketin açıkladığı verilere göre yaklaşık 3 bin 100 kişiye doğrudan istihdam sağlanıyor. Çalışanların yüzde 85'inin bölge insanından oluşması, yerel istihdamın boyutunu ortaya koyuyor. Saha görüşmelerimizde karşılaştığımız köylülerin önemli bir bölümünün, sağlanan istihdam olanaklarından ve şirketin bölgeye yaptığı katkılardan memnuniyet duyduğu görüldü. Bu memnuniyetin temelinde yalnızca düzenli gelir değil, köylerdeki ekonomik hareketlilik ve sosyal yaşamın desteklenmesi de bulunuyor. Bununla birlikte, saha görüşmelerinin bilimsel bir kamuoyu araştırması olmadığı ve bölgede madencilik faaliyetlerine karşı çıkan köylülerin de bulunduğu unutulmamalı. Eğitimden spora, köy yaşamına destek Yeniköy-Kemerköy Enerji'nin bölgedeki faaliyetleri elektrik üretimiyle sınırlı değil. Sekiz aylık gözlemlerimiz sırasında şirketin eğitim, spor ve sosyal yaşam alanlarındaki desteklerinin köylerde karşılık bulduğunu gördük. Okullara yapılan yardımlar, öğrencilerin eğitimine yönelik çalışmalar, spor faaliyetlerine verilen destekler ve yerel sosyal projeler, şirket ile çevresindeki yerleşimler arasında ekonomik ilişkinin ötesinde bir bağ oluşturuyor. Şirketin sürdürülebilirlik çalışmalarında da eğitim destekleri, yerel istihdam ve sosyal sorumluluk projeleri önemli yer tutuyor. Özellikle kırsal bölgelerde istihdamın azalması ve genç nüfusun büyük şehirlere yönelmesi dikkate alındığında, bu tür ekonomik faaliyetlerin köylerin yaşamını sürdürmesi açısından taşıdığı önem daha iyi anlaşılıyor. Zeytin ağaçları taşınıyor, yeniden ürün veriyor Milas'taki tartışmaların merkezinde ise zeytin ağaçları bulunuyor. Madencilik faaliyetleri nedeniyle bazı zeytin ağaçlarının taşınması, çevre örgütleri ve üreticiler tarafından eleştiriliyor. Ancak Yeniköy-Kemerköy Enerji'nin yürüttüğü çalışmaların sahadaki uygulamaları da incelenmeye değer. Gözlemlerimiz sırasında taşınan zeytin ağaçlarının gelişigüzel bırakılmadığını, ziraat mühendisleri ve uzmanların gözetiminde bakımlarının sürdürüldüğünü gördük. Ağaçların sulama, besleme ve korunma süreçleri takip ediliyor. Yeni yerlerine uyum sağlayan ve yeniden ürün vermeye başlayan zeytin ağaçları bulunuyor. Şirket de Temmuz 2026'da yaptığı açıklamada, bilimsel yöntemlerle taşınan zeytin ağaçlarının bir yıl dolmadan yeniden meyve vermeye başladığını duyurdu. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Ağaçların yeniden meyve vermesi olumlu bir gelişme olsa da uzun vadeli verimliliğin korunup korunmadığı, yıllara yayılan bağımsız ölçümlerle belirlenebilir. Nitekim Yeniköy-Kemerköy Enerji ile Türkiye Tabiatını Koruma Derneği arasında, taşınan zeytin ağaçlarının izlenmesi ve raporlanmasına yönelik bir protokol de bulunuyor. Kömür çıktıktan sonra ne oluyor? Saha çalışmamızın dikkat çekici bölümlerinden biri de madencilik faaliyetleri tamamlanan alanlara yönelik incelemeler oldu. Daha önce devlet tarafından kamulaştırılmış ve kömür üretimi gerçekleştirilmiş bazı sahalarda, şirket tarafından yeniden düzenleme ve yeşillendirme çalışmaları yapıldığını gözlemledik. Bir dönem madencilik faaliyetlerinin yürütüldüğü alanların bugün yeşil bitki örtüsüne kavuşmuş olması dikkat çekiciydi. Şirketin rehabilitasyon uygulamaları kapsamında eski maden sahalarında zeytin ağaçları ve farklı bitki türleri yetiştiriliyor. Yeniköy-Kemerköy Enerji'nin yayımladığı bilgilere göre rehabilite edilen sahalarda 22 bini aşkın zeytin ağacı dikildi. Şirket, bu alanlarda zeytin ve zeytinyağı üretimi de gerçekleştirildiğini belirtiyor. Bu çalışmalar, madencilik sonrası arazilerin yeniden tarımsal ve bitkisel üretime kazandırılmasına yönelik somut örnekler sunuyor. Elbette bir maden sahasının yeşillendirilmesi ile madencilik öncesindeki doğal ekosistemin bütünüyle geri kazanılması aynı şey değil. Ancak terk edilmiş, kullanılmayan alanlar yerine yeniden bitkilendirilen ve üretime kazandırılan sahalar oluşturulması da göz ardı edilmemesi gereken bir uygulama. Kamulaştırmada arazi sahiplerinin durumu Milas'ta üzerinde durulması gereken bir başka konu da kamulaştırma süreci. Madencilik faaliyetleri için gerekli arazilerin kamulaştırılması, mülkiyet hakkı ve tarımsal üretimin geleceği açısından tartışmaları beraberinde getiriyor. Saha görüşmelerimizde, bazı arazi sahiplerinin acele kamulaştırma sürecinde arazilerinin piyasa değerinin üzerinde olduğunu düşündükleri bedeller aldıklarına ilişkin bilgiler edindik. Ancak bunun bütün kamulaştırmalar için geçerli olduğunu söylemek mümkün değil. Ödenen bedellerin gerçek piyasa değerleriyle karşılaştırılması, resmi değerleme raporları ve somut satış örnekleri üzerinden yapılmalı. Ayrıca yüksek bedel ödenmesi, kamulaştırmanın hukuki boyutuna veya toprağını kaybetmek istemeyen kişilerin itirazlarına ilişkin tartışmaları tek başına ortadan kaldırmıyor. Burada temel mesele, kamu yararı ile mülkiyet hakkı arasında adil ve denetlenebilir bir dengenin kurulması. Almanya'dan Milas'a çıkarılacak ders ne? Garzweiler ve Milas birbirinin aynısı değil. Almanya'da enerji güvenliği için bir köyün ortadan kaldırılması göze alınırken, aynı anlaşma kapsamında başka köylerin korunması ve kömürden çıkış için daha erken bir takvim belirlenmesi dikkat çekiyor. Milas'ta ise enerji üretiminin devamı, yerel istihdam, zeytinliklerin taşınması, kamulaştırma ve maden sahalarının rehabilitasyonu aynı tartışmanın parçaları. Yeniköy-Kemerköy Enerji'nin istihdam ve sosyal yaşam alanlarındaki katkıları, taşınan zeytin ağaçlarına yönelik uygulamaları ve eski maden sahalarındaki yeşillendirme çalışmaları, değerlendirilmesi gereken somut faaliyetler. Buna karşılık zeytinliklerin korunması, su kaynakları, doğal yaşam, tarımsal üretim ve yerel halkın mülkiyet hakları da aynı derecede önem taşıyor. Almanya'nın deneyimi, enerji güvenliği için alınan kararların uzun vadeli bir planlama gerektirdiğini ortaya koyuyor. Milas açısından da soru yalnızca bugünkü kömür üretiminin sürdürülmesi değil, bu üretim sona erdiğinde geriye nasıl bir ekonomik ve doğal çevre bırakılacağı. Enerji mi, tarım mı? Belki de asıl soru yanlış! Türkiye'nin elektriğe ihtiyacı var. Milas'ın istihdama, ekonomik hareketliliğe ve yatırıma ihtiyacı var. Ama aynı zamanda zeytinliklere, tarımsal üretime, temiz suya ve sağlıklı bir çevreye de ihtiyacı var. Sekiz aylık saha çalışmamız, Yeniköy-Kemerköy Enerji'nin bölgedeki ekonomik ve sosyal katkılarının yanı sıra doğaya yeniden kazandırma uygulamalarını da görmemizi sağladı. Bunların yanında çevresel etkilerin bağımsız biçimde ölçülmesi, taşınan zeytin ağaçlarının uzun vadeli durumunun izlenmesi ve yerel halkın farklı görüşlerinin karar süreçlerinde karşılık bulması gerekiyor. Çünkü enerji güvenliği ile tarımın korunması birbirinin zorunlu düşmanı olmak zorunda değil. Önemli olan, madenciliğin nerede, ne kadar süreyle ve hangi çevresel güvencelerle yapılacağına ilişkin kararların bilimsel verilerle alınması. Almanya'nın Garzweiler deneyimi ile Milas'taki Yeniköy-Kemerköy uygulamaları, farklı koşullarda verilen kararların sonuçlarını karşılaştırmak için önemli bir fırsat sunuyor. Sonuçta asıl başarı yalnızca bugün elektrik üretebilmek değil. Elektriği üretirken insanı, toprağı ve geleceği de koruyabilmek.